FAS DEPREMİ

   Fas, Marakeş ve deprem yüzlerce yıldan sonra en  son büyük deprem, 1920’li yıllarda olmuş Marakeş’te yaşayan binlerce insan vefat etmiş. Ondan sonra uzun yıllar boyunca hiç deprem olmamış.

   Depremde ölenlerin tamamına yakını kırsal kesimde olmuş, öyle diyorlar. Kırsal kesim yapıları, Fas’ın geleneksel inşaat tekniği kerpiç yapılardan oluşmaktadır. Hatta Fas’ın büyük şehirlerinin ve Marakeş’in, yağmacıların saldırılarından dolayı yapılmış sur duvarları dahil, kırsalın tamamı böyle kerpiç çamur taş karışımı yapılardan oluşmuştur. Sıcak soğuk farklılıklarına tecrit vazifesi gören kalın kerpiç (çamur) duvarların yıkılması ölümlerin artmasına sebep olmuş olabilir.

   Bu depremde araçta Kazablanka’dan Marakeş’e dönüş yolundaydım, dolayısıyle depremi hissetmedim. Şehre girdiğimde insanlar yatak yorgan çoluk çocuk, neredeyse büyük bir kesim, kaldırım meydan yeşil alanlara sığınmışlar. Yolun kenarına parketmiş araçlarının yanında, küçük gruplar halinde kümeleşmişler..

   Marakeş’e, ilk defa havaalanından girdiğimizde tüm binaların 1 ve 6 kat arasında olduğunu şehrin silüetini bozan çok katlı bina olmadığını ve kamu yapıları resmi yapılar dahil toprak rengi daha doğrusu çöl toprağının rengi kahve tonlarında boyandığını (Dünyada Kızıl Şehir olarak tanınıyor) gördüm ve çok şaşırdım. İkinci şaşkınlığım çok geniş caddeler bulvarlar ve birçok büyük yeşil alanla (big garden, Fasça menara diye tanımlanan) çok geniş ve sayıca çok, peyzajı yapılmış yeşil alanlardan oluşmuş olduğuna şaşırdım.

   Kaldırımların genişliği, hatta bazıları o kadar geniş ki iki sıra ağaç dikmişler. Yeşil alanlar o kadar çok ve sıklıkta ki normal zamanda buralarda oturarak serinliyorlar guruplaşarak eğlence tertip edenleri görmüştüm hatta yanlarına gidip seyretmiştim.

   Şehrin planlaması olağanüstü desem yeridir. Gözü yoran hiçbir rengin olmadığı gibi o kahverenginin, çöl toprak kaya renklerinin, şehre yansıtılması geleneği koruma ve sürdürebilirlik açısından ender uygulamalardan biri.

   Şoförüyle birlikte kiraladığımız 7 kişilk araçla Marakeş’i gezelim istedik. Önceden aracını beğenerek kiraladığımız aracın şoförü, şehrin tarihi ve önemli noktalarını gezdirmeye başladı. Önce bizim tespitlerimizi sıraya koyarak gezdirmesini istedik……… Meydanına geldik. Araçtan indiğimde kesif bir tezek kokusu burun kemiğim kırıldı. Kafamı çevirdiğimde herbirine çift koşulmuş rengarenk kırmızı, mavi, yeşil, turuncu, sarı, binalarda boyamak isteyip de boyayamadıkları renkleri faytonlarda kullanmışlar. Arka ve önde narin çember demirinin göbeğine bağlanmış yuvarlatılmış ahşaplar dikmeler kasnağa güç verirken şehir trafiğinde zaten sakin giden atları zorlamamak için ince yapılmış. Arabacı önde ve yüksek olan sürücü koltuğunda emin bir ve hakimiyeti sağlamış bir biçimde kırbacını atlatın sırtında okşar gibi gezdirirken gezgin yolcuları keyifle seyirdeydiler. Atların süslü püslü kök boya ile renklendirilmiş yün ipli püsküller, atlar başlarını her eğip kaldırışlarında havada halkalar çizerek savrulurken renk çümbüşü oluşturduğunda, koyu yeşil gözlü esmerin koyu mu koyusu tenli berberi kızlarının renk armonisi giysilerinin buradan ilham aldığını anladım. 

   Şehrin her yerinden gözüken kale burcunu andıran minaresiyle Kutubiyye Camisine geldik kapalıydı biraz meydanda ve narenciye bahçesinde gezinip namaz (sela) vakti geldiğinde, zeminde 7 basamakla inerek camiye  girdik saymadım ama bibir direk desem yeridir, beyaz boyalı sütunlar, işleme dantelimsi kenarları olan kemerler ile birbirlerine bağlanmışlar. Kubbe yerine ahşap düz tavanı vardı caminin. Kubbe geleneği mimarilerinde yok. Sahra camileri önceleri sadece minaresi ve dört duvarı dört kapısı olan açık avlulu camilerdi. Daha sonra üzerleri düz toprak kaplı çatılarla kapatılmıştır.  Bu gelenek devam ediyor.

   Deprem açısından ülkemiz ile kıyaslanamaz. Burada fay hatları yok, taş çakıl ve kayadan oluşmuş, zemin dayanımı bizden çok yüksek, ayrıca oturmuş yaşlanmış bir kıta toprağı.

   Ama şehircilik açısından yeni bilhassa deprem bölgelerinde yapılacak planlamalarda dikkate alınması gerekir.