AZMİ AÇIKDİL

AVM’ler; Yapıldığın da açılması heyecanla beklenen merkezler. Işıklı vitrinler,dekorlu mağazalar,cıvıl cıvıl insanlar,oraya buraya koşuşan kapışırcasına alışveriş yapanlar, fastfoodların da yer kavgası masa sandalye kapışması yapanların oturunca ahbap olduğu gençler. Elden kaçıp da kendi başlarına yürüyen merdivenleri oyuncak yapan çocuklar,kucakda arabada bebeler. Konu komşu,yar,ayar herkes burada. Marka meraklıları, telefonikler, arada küpeştelere yaslanıp soluklanmalar, bir dost görünce gülüşüp bağırışıp etrafı umursamaz tavırlar da konuşmalar.

Haberde ki fotoğraflara bakınca şöyle bi bakıvermek olurmu? Yıkık batık o AVM’ler de, ne aşklar doğdu, nice aşıklar buluştu, ne hatıralar,ne anılar oluştu.

Kuytu sakin köşelerde aşk melodileri dinlediler
Kimbilir kaç defa aynı yere geldiler.
Şimdi batık AVM’de aynı köşede tinerciler
Aşıkların el ele tutuştukları köşede, çöpler
Tinercilerin elden ele dolaştırdığı, şişeler

Şimdi,
Aşk melodileri değil duvarlar da yankılanan,
Boş bira kutularının sesleri, rüzgarla yuvarlanan
Pis bir koku yakınından geçerken,etrafa yayılan
Duvarlar da yazılar,ne yazan belli ne yazılan.

AVM’nin dost bildiği yüzlerin hiçbiri yok. Bir başka AVM’den geliyor kahkahalı neşeli sesler şimdi. Başka sevgili bulmuş gibi, her bir dost.

İlk zamanları “semtimiz de AVM açılıyor” diye sevinen, evimizin değeri artacak diyen, konu komşu en yakın dostlar. Şimdi en büyük düşman. Geçen gün araların da konuşuyorlardı.”İmza toplayalım da belediyeye verelim yıksınlar şu mezbeleliği” diye. Son bir tekme de dost bildiklerinden.

“Gerçek dostlar,karanlık basınca çıkan yıldızlar gibidir.”derler, “Heyhat, ne bir dost kaldı ne bir yar,gönlüm dolu ahüzar kaldı dediği gibi şairin.
___________________________________
Bu projeler,yani AVM’ler. Fantastik projeler,moda yapılar. Mimarlığın işporta projeleri. Tezgahta satılan bir iki kullanımdan sonra atılan ucuz giyecekler gibi. Ekonomimize kambur.
Yaşaması için içlerine bir başka fonksiyon koymak gerek. Biraz daha ömürleri uzayabilir belki.

Hafta sonu yani 8 Aralık 2012 tarihi Belediyemizin müdürler toplantısını Kuşadası Sürmeli Otel’de yapacaktık kış başlangıçı; Tatlı soğuk, bir çıkıp bir kaybolan güneş, beyaz gri mavi renkli bulutların olduğu bir hava ve kışa hazırlanan bir mevsim. Deniz kıyısı, sakin köpüklü dalgaların uzun ve geniş kumsalı hafif hafif okşadığı bir sabah sahilde dolaşıyoruz. Yıllar önce 1974 yılı Pamucak Sahil Şeridi Yerleşimi Proje Yarışmasına katılmıştım, bakir ve sesizliğin sesinin boş kumsalda yankılandığı yıllar öncesinden Efes Kentinden gelen seslerin duyulduğu bir sahildi denizin çarşaf gibi olduğu zamanlarda Pamucak.

Otelin Lobisinde Efes Kent Tarihi’nin yıkıntılardan arta kalan harabe fotoğraflarının reprodiksiyonu yapılmış duvarlara baktıkça nostalji damarıma kan hücumetti, heyecanlandım. Yukarıda bahsettiğim yarışmada sahilden Efes Kentine doğru bir su kanalı vardı onu projemde canlandırmış genişletmiş tekne ve birazda büyüklerinin gireceği Efes’e ulaşabileceği bir şekle getirmiştim kanal boyunca da Efesli yöneticilerin evlerini andırır villalar planlamıştım o ve eski tarih geldi aklıma, eski yaşantılar beni hep duygulandırmıştır gözlerimin dolarcasına coşarım bazen o zaman ki yaşantıları hayal ettiğimde.

Otelin lobisinde ki duvar resimleriyle de bu tarihin hayaliyle duygulanmıştım, o günlerde yani iki gün önce de Beyoğlu İnci Pastanesi tahliye edilmiş gazetelerde boy boy fotoğraf ve haberler, twitter da taşlamalar vardı tarih yokediliyor 70 yıllık İnci Pastanesi tarihe gömülüyordu diye.

2012 yılında İstanbul da İstanbul Tarihi’nin katledildği tarihi yarımadanın tarihi özelliğinin ve İstanbul Siluetinin bozulduğu eklenti projeler uyduruk çakma tasarımlar bir hayli yoğunlaşmıştı bunların herbirine seyirci kalışımıza üzülüyor İstanbulun geçmişiyle oynanmasına yok Taksim Meydanı yayalaştırlıyor, yok Haliç’e metro köprüsü yapılıyor, yok taksim gezisi, AKM, gökdelenler, yol genişletmeleri, metro inşaatının yeraltı tarih zenginliğinin dahi kazılarla tahrip ve yok edildiği çalışmalar ile İstanbul yavaş yavaş dünya tarihi mirasından düşülüyor Unesco’nun kayıtlarından siliniyordu.

Duvar resimlerine bakınca Eski Efesin yerinde yeller estiğini kazılardan bulup çıkardıklarımızla avunduğumuz ve korumacılıkla övündüğümüz çoğunu da yabancı arkeoloğların yaptıkları ile yetiniyorduk yetiniyorduk da eskiden duvar resimlerinde ki Efes’ten bir şey yoktu ortada. Teselli buldum demek ki tarih bu, her dönem yerini bir başka döneme bir başka medeniyete bir başka geleceğe bırakacaktı.

İnci Pastanesi üzüldüğüm son haberdi ondan önce ki Taksim Meydanının yerini almıştı, bulduğum teselliyle hani Efes dedim düzen böyle birileri yapacak birileri yıkacak ama dünya dönmeğe devam edecek ne kadar çırpınsak ne kadar sesimizi duyuramasak da dünya dönmeğe devam edecek yapılanlar silinecek yerine yenileri yapılacak yapılacak ama sanattan ve güzellikten her defasında bir şeyler koparıp atılarak yapılacak, yoz sadece fonksiyona cevap veren robot düzen ve klişeleşmiş yaşantıya cevap verecekler yapılacak herkes herşey birbirine benzeyecek işte kıyamet bundan sonra kopacak son fert ve nesne birbirine benzedikten birbirinin çakması olduktan sonra.

Züğürt tesellisi de olsa inandım ama gönlüm razı gelmiyor, inanmıyor. 08.12.12

1988 yılları büyük bir politikacı Manisa’ya geçerken uğramış biz de odada görevliyiz görüşmek istiyor dediler STK’lar ile, bizde gittik. Hoş beşten sonra “Manisa’nın neye ihtiyacı var” diye sordu. Baktık mimar arkadaşlarla birbirimize söyleyecek çok eksik var ama hangisinden başlayacağımızı bilemediğimizden sustuk. “Helikopter ile Manisa’nın üzerinden geçerken gördüm gecekonduları, sizin imar planınıza ihtiyacınız var” dedi.

Şaşırmıştım; İmar Planı var da biz mi uygulamadık veya helikopter ile her gün mü geziyoruz Manisa semalarında veya yurt dışına her ay gidiyoruz da orada şehirciliği görüp, korumacılığı, şehir planlamasını görüp bizler mi tatbik etmedik. Her seçim arifesinde gecekondulara bizler mi af çıkardık, iki üç katlı sevecen yapıları önce 5 sonra 7 daha sonra 12 kat diye bizler mi imar planlarını tadil ettik ? Düne kadar İmar İskan Bakanlığının yaptığı Ankara’dan indirme yapılan imar planlarını her şehre aynı uygulamaları bizler mi çizdik imar planı diye kıvranan şehirler ne buldularsa uygulamak zorunda kaldılar hatta zorunda bırakıldılar. Belediyeler kuyruktaydı o zamanlar imar planım olsun da şehrimin önünü açayım diye, açmaz komaz olsalardı.

Dar sokaklar yan yana bitişik çok katlı yapılar; Nefes alınacak gibi değil, yazın tozdan kışın dumandan pencere gibi gözüken deliklerden sadece ışık giriyor. Balkon denen kuş evlerinden sarkıtılan kurutulmak için çamaşırlardan okunuyor gelir grupları. Otomat parası toplayamayan yönetici apartmanı boyatmak için nereden bulacak parayı; Dökülüyor sıva denen uyduruk kaplama, kaleterasit, rengi kaçmış zaten kimliği olmayan binalar binalar.

Trafik keşmekeş araçlardan yürümek ne mümkün “çöp toplanmıyor” şikâyetleri kamyonun sokağa girememesinden kaynaklanıyor. Otopark başlı başına problem park için iş yerinde dön, eve gelince dön, yer yok, buldun, kavgaya hazır ol.

Sokak araları iki aracın arası top sahası, bir avuç yeşil çimi kurumuş basılmaktan, ağacı güdük kalmış dalı kanadı kırılmaktan. Bir de oturalım diye bank isterler belediyeden, bankı koyarsın bir diğeri “benim balkonumu seyrediyor “diye şikâyete gelir.

İnsanlarda bir kantar surat; İş de verim, evde geçim bekle ne gezer, İş de vatandaş korkar memurdan, evde koca kaçar karıdan, karı kocadan.
Çocuklar ne öğrenecek ne görecek televizyondan başka, hafta sonu geçim derdinden gezmek ne mümkün “dersinize çalışın” sindirme taktiği ile bu haftada atlatılır.
Saymakla bitmez.

Sebep; 1-Oy endişesi 2- sandıklarda saklanan çok kıymetli varlık tapudur. Miras bırakan baba bununla övünür, dövünmesi gerekirken.

Farkında değil hiç kimse.
Kabahat belediyede söz de
Herkes hala bir metre büyük bir kat fazla yaptırma hevesinde.
Yazacak çok şey var ya neyse.

“Kabahati gelin etmişler kimse almamış” derler. Bakıyorum sadece bizim kent mi diye ne gezer zaten farkı yok ki birbirinden, evet suç kimde bir değil birçok; Belediye, imar planları, politikacılar, seçimler falan. Evet, politikacılar, evet yönetenler, evet seçimler. Ama mimarlar değil.

Neden, çünkü yapılan imar plan uygulamaları esnasında istimlakler asgari de tutulsun, her tapunun metrekaresi değişmesin veya çok az değişsin, her tapu sahibi maliki olduğu alanda kalsın, sokaklar yeter, yeşil alan idare eder. Otopark, ne gereği var canım memlekette bisikletten, belediye otobüsünden başka araç mı var? Eğitim alanları okulların bahçeleri var ya onlar yeter. İmar planları böyle yapıldı. Tapular delinmedi, tapular çizdirilmedi. Daha sonra yap sat illeti. Arkasından kat artış isteği geldi. Neden. İki kata üç kata müteahhit gelmiyor.

Deniz bitti. Ak mı, kara mı, saç kucağa döküldü, sıhhatler olsun.

“Oğlum abinin üstünü fırçala, şimdi kılın tüyün hesabını yapıyor toplasında evde tapusunun üstünde ayıklasın.”

Hal böyle iken, mimarı içine sindirememiş toplumuza bunu anlatamayan yine biz mimarlarız. Temel atma törenlerinde, açılışı yapılacak binaların merasimlerinde mimarın adını hiç duydunuz mu? Kurum var, kredi veya desteği veren firma var, yapımcı firma var ama binanın babası belli değil. Mimarın adı geçmez, geçmesi için hala bir çaba, bir çalışma yok. Mimar Sinan’ı yaptığı eserlerden tanıyan, Sinan adının mimar kelimesi ile birlikte yazılmasından onun mimar olduğundan ve kim olduğundan kimsenin şüphesi yok.

Şimdi mimarı, iç mimar, peyzaj mimarı, şehir plancısı diye ayıralım ama planlamada birlikte çalışalım. Ancak daha mimarı içine sindirememiş bir topluma bunların hepsi nasıl çalışır.

Önce ağaçlar kesildi. 1975 yılı. Güzelim mor çiçekli kobalak ağaçları, geniş gövdeli akasyalar, çınarlar kesildi, yollar genişledi. Kaldırımdan kaldırıma yaklaşan ağaçlar ile tünelleşmiş yol Cumhuriyet Caddesi, (Cumhuriyet eserlerinin çok olduğu bir caddeydi adına yakışıyor idi ağaçlarda Cumhuriyet eseriydi.) Çam ağaçlarından tünelin üstü açıldı yan duvarları da tabiiçamlar kesildi, kaldırım daraldı yol genişledi kendi değil ama adı bulvar oldu.

Gölge saçak altlarına gizlenmiş güneş tüm haşmetiyle Manisa’yı esareti altına almıştı, güneşe gün doğmuş yakacak Manisalı aramağa hacet kalmaksızın caddeye, yola çıkan herkesi cayır cayır yakıyordu,Yeşil Manisa asfalt grisine boyanıyor, Manisa geleceğini belirlemeğe, makus talihini çizmeğe başlıyordu artık. Bu çizgi ile şehzadeler şehri, yeşil, Spil Dağına yaslanmış Gediz Ovasını seyreden Manisa, kimliğini kaybetmeğe doğru hızla ilerliyordu.

Şikayetlerin en kestirme hal çaresi çabuk büyüyen dut ağacı imdada yetişti. İpek kozacılığına soyunmuş izlenimi veren Manisa, sokaklarda gelişen dut ağaçları geniş yaprakları ile sözde yağmur suyu bacalarını tıkamayacak bahanesine sığınılarak fidanlık da yetiştirilen fidanlar kaldırımlara dikiliyor idi. Her yıl budama zamanı geldiğinde belediyenin bahçıvanları ellerine geçirdikleri ilk defa tanıştıkları testereler ile budaya budaya ağaçlarda yumrular oluştu. Bu yumrular kansere dönüştü, çürüdü, kesimden kaçan bu ağaçlardan bazıları kanserden kurtulmayı başararak ancak yamulup bükülerek hastalıktan eserler alarak günümüze kadar geldi. Yenilenen o zamanlarda güncellenen dut ağaçlarının yerini Oya Ağacı denen kısa, boysuz, nazlı ağaç serisi daralan kaldırımlarda boy göstermeğe başladı. Bu ağaçlar oya gibi işlendi yol kenarlarına, dar kaldırımlara, büyümesi beklenemezdi, büyümesin diye dikilmişti kaldırımların üstünde balkonlarvardı çünkü.
Gölge hala saçak altından başını çıkaramıyor güneş Manisa Sıcağını efsaneleştirmeğe devam ediyordu.
Sıra parklarda ki çam ağaçlarına gelmişti. “Kurt keseciği oluştu bu ağaçları kesmezsek diğer çamlara bulaşacak” deyip katliam buraya da sıçramıştı kesilen ağaçların yerine çimler ekiliyor beton karolar döşeniyor güya peyzaj yapılıyor idi.

Ağaç ve Yeşil Manisa giderek nesilden nesile anlatılacak hikayelere dönüşüyordu. “Bir zamanlar şurada öyle ağaçlar vardı ki sen de 15 ben diyeyim 55 metre yüksekliğinde hele bir gölgesi vardı zannedersin akşam oldu koyu mu koyu” ağaçların yerini çiçekler, çimler alıyordu.

Oysa kültürümüzdü bizim asmalıklar, çınardı bizim milli ağacımız, gölgesinde oturduğumuz da sohbetlerde ki fon müziği çay bardaklarının sesleri, sigara dumanının dalga dalga oturanlar arasında gezinişi, sözcüklerin arasından dudakların ucundan çıkışı, bahçeli evimizin duvarına sıraladığımız saksılarda ki Sakız Sardunyalar,

Manisa’nın nüfusu artmağa, şehircilik ve gelişme adına yeni yeni yasal düzenlemeler yapılmağa yürürlüğe konmağa başlamıştı ülkemizde. Kat mülkiyeti denilen zoraki yönetim biçimi. Bir arsa sahibinden birkaç daire sahibi üreten bu yasa ile Yunan İşgalinden sonra ikinci bir yıkım gerçekleşmeğe başlamıştı Manisa’da. “Yap sat, yık yap”, şapkadan tavşan çıkarmaktan daha kolaydı, bu işleri yapmak. Başımıza geleceklerden habersiz “bir arsadan bin daire”, “bir kapı hemen bin kapı yarın”, sıva yetişmiyor boyadan kolay kaleterasit sarıyor her yanımızı. Arsa sahibinin uykularına giriyor, daire alacakların hayallerini süslüyordu yıkım efsaneleri. Yıkıldı yıkıldı yıkıldı. Eskiye ait bir şey kalmadı. Manisa bitmişti, arsa kalmamış virüs kenar mahalleleri sarmağa başlamıştı. Doğu da Alaybey, Şehitler, Nişançıpaşa, Kuzeyde bahçeli evler, Dinçer, Akıncılar, Yarhasanlar, Batıda Tevfikiye, Akmescid, önü alınamıyordu büyük bir sıçrama ile Uncubozköy. Buralarda sözde planlı yapılırken bu işler, varoşlarda merkeze inat yeni yenigecekondu mahalleleri oluşuyor yıkacağımıza korunması için Fevzi Çakmak, Kazım Karabekir, Adnan Menderes, Turgut Özal isimlerini veriyorduk.
Manisa’nın da diğer şehirlerden bir farkı kalmamış diğer şehirlere benzer olmuştu.
Başına geleceklerden habersiz sessiz sakin o zaman yollarda sıkça selamlaştığımız, tanımasak da yüzlerini aşina bildiğimiz, şimdi onlarla akraba olduğumuz bizler yerli Manisalılar şekillendirmeğe başlamıştık Manisa’yı. Tek katlı Kerpiç çamur sıvalı evlerin, yığma iki, üç katlı yüzleri taraklanmış yapıların, boş arsaların bol olduğu tipik avlulu Manisa evlerinin yerini apartman denilen boyu posu devrilesi binalar alıyor sessiz sakin mütevazi birbirine dost evcikler kaderine boyun eğiyor idi. Manisalı koz olarak kullanıyor idi seçimlerde bir elinde oy pusulası diğer elinde bahçeli tek katlı ev tapusu “beş kat olacaksa oyum sana”. Oracıkta verilen sözler sonrasında hüsran oluyordu. Uçuruma bir adım daha yaklaştırıyorduk Manisamızı.
1980 -1985 yıllarına gelmiştik. Kat karşılığı denilen bu hastalık virüs gibi yayılmağa ve ona buna bulaşmağa, ağaçlarda ki kanserin bir başka şekli insanlarda görülmeğe başlamıştı. İki üç tek katlı evler evcikler yıkılıyor bilhassa ağaçları önce kesilen cadde üzerlerinde ki bu evlerin yerine beş katlı apartmanlar yapılıyor idi. Enflasyon ile tanışmamış o zamanlarda ki ülkemiz ticareti düşük taksit az peşin ile satılmağa başlanan daireler daireler. Evcik bol yapacak adam aranıyor, adam da çoğalmağa başlayınca evcikler azalmış ara sokaklara dalga dalga yayılmağa, girilmeğe başlanmıştı. Oralara da kat ilavesi hastalığı sirayet ederek apartman denen toplumumuza uymayan ama her türlü yaşantı ve kullanıma uyabilen bizlere kurtuluş ve umut oldu. Bir evden evcikten iki kata hatta üç ve dört kata sahiplenmek hırsı sarmıştı her yanımızı her insanımızı.
Dalga dalga sokaklara yayılan bu hastalık yayılacak yer bulamayınca yeni imar adaları yapıldı, üç kat olan sokaklar beş kata, beş kat olan caddeler yedi kata çıkarıldı, hiç imar olmayan sokaklar da yeni imar planına kavuştu. O kadar acele ile yapılıyordu ki bu işler her seçim döneminde slogan haline gelmişti. “Kat arttıracağız, beş kat vereceğiz.” Belediye meclisleri kararı alıyor, kararın icraata geçirilmesi vakit geçirilmeden uygulanıyor idi. Yap boz tahtasına benzeyen ve delik deşik edilen imar planının elle tutulur tarafı kalmayınca Ankara’ya iş düştü. 1927 yılında ilk imar planı yapılan Manisa imar plansız gelişmişti. Adına gelişme denilebilirse tabii.
1989 gözün aydın Manisa bir çocuğunuz oldu. Hem de Manisa’yı bilmeyenler tarafından yapılan bir çocuk. Dar sokaklar derinlemesine upuzun parseller. “Park hani” “var ya Sultan, Fatih, Ulupark hatta bonusu bile var sokaklarda ki dut ağaçları.” “Otopark hani” “Ne otoparkı araç mı var?”.

Daha fazla anlatmağa gerek yok şimdi bu binalarda yaşıyor, bu sokaklarda dolaşıyor, bu caddeler de geziyor, dolap beygiri gibi sokaklarda dönüyor dönüyor park için yer arıyoruz. (otopark çözümü için biraz daha sabır 2012’ye kadar, ancak yeşil Manisa geri geliyor)